Archive

Klimaat: vrees en verwondering

Het naderend noodlot van onze opwarmende planeet is iets om te vrezen, maar ondertussen kunnen we ons ook verwonderen over de prachtige natuur op die planeet. Zoals over intelligente planten (interview Martijn Rep, va. 01:28) en hagedissen op de Nederlandse Antillen (interview Wendy Jesse, va. 17:11). Geert van der Meulen (va. 39:33) vertelt over zijn plan om Nederland te wapenen tegen een zeespiegelstijging van 10 meter. Met een column van Tessa Sparrenboom.

Dossier: Los

Donkere Materie Deel 2 – Verborgen Verhalen

Het vervolg van de aflevering ‘Donkere Materie’ van 20 januari 2019. Geertje Tijsma en Bauke Kok spreken samen met Jaco de Swart en columnist Sicco de Knecht over de ontwikkeling in het onderzoek naar donkere materie. Jaco de Swart is promovendus aan de Faculteit der Natuurwetenschappen, Wiskunde en Informatica aan de UvA en gespecialiseerd in de geschiedenis en de filosofie van donkere materie. Sicco de Knecht stelt in zijn column de vraag of we wel naar het begin en het eind moeten kijken.

Dossier: Verborgen verhalen

Donkere materie

We weten dat het er is, anders klopt er vanalles niet in het heelal. Maar wat is het dan? We gaan op zoek naar donkere materie, in verre sterrenstelsels en diep onder de grond. Geertje en Corto bespreken het met astrofysicus Jacco Vink en deeltjesfysicus Patrick Decowski. Met een column van Bas Belleman over donkere materie in Shakespeare.

Dossier: Verborgen verhalen

Kunst & Commercie

Wat is de relatie tussen hedendaagse kunst en geld? Is de status van de kunstenaar tanende? Hoe komt een hedendaagse kunstenaar rond? Moet een kunstenaar ook netwerken en commercieel nadenken? En wat is de relatie tussen de veranderde status van de kunstenaar en de kunst zelf?

In de eerste uitzending van ons redactielid Corto verteld kunstenares Kyra Sacks over hoe kunstenaars zich mengen in de bedrijfswereld en hoe je een balans vindt tussen commerciële en kunstzinnige belangen. Daarnaast verteld galeriehouder Wouter van Herwaarden van Galerie Fleur&Wouter over hoe je de grenzen van de galerie-wereld kan oprekken en worden opgerekt. Verder kletsten Sander en Corto over hoe dit onderwerp vergelijkbaar is met de veranderingen in de universiteit en legt Bas Belleman uit hoe Shakespeare omging met commercie.

Dossier: Kunst

Avatars, zelflerende zoekmachines en de toekomst

De allereerste uitzending van Geertje Tijsma samen met Marie Beth van Egmond! Ditmaal over artificial intelligence en hoe hun lerende vermogen wordt ingezet. Het wordt inmiddels al gebruikt voor rollenspellen voor conducteurs, praten met de doden en zelflerende zoekmachines: is dit de toekomst? Column van onze Bart van Heerikhuizen. Te gast zijn hoogleraren Tibor Bosse en Maarten de Rijke.

Dossier: Verborgen verhalen

Vrouwen in de geschiedenis: Verborgen verhalen V

Waarom zijn vrouwen nog steeds ondervertegenwoordigd in de geschiedenisboeken? Om meer licht te werpen op bijzondere vrouwen gingen Marie Beth van Egmond en Nathalie Janssen in gesprek met Hoogleraar Oude Geschiedenis Emily Hemelrijk. Zij sprak over hoe inscripties ons iets kunnen leren over de werk/huisvrouw-verhouding van vrouwen in het Romeinse rijk.  Schrijfster en Historica Maite Karssenberg schrijft momenteel een biografie over Geertruida Kapteyn-Muysken. Ze legde ons uit wat deze vrouw, en het onderzoek doen naar vrouwen in de geschiedkunde zo mooi, moeilijk en belangrijk maakt.

Dossier: Verborgen verhalen

Verhalen uit de Grond – Verborgen Verhalen IV

Aafke en Sander gaan op zoek naar verhalen uit de grond. Emeritus hoogleraar fysische geografie Jan Sevink vertelt over zijn onderzoek naar stuiflandschappen bij het Laarder Wasmeer gebied. Hij kwam tot een belangrijke ontdekking over het gedrag van de jagers-verzamelaars.
Archeoloog Peter Kranendonk vertelt over de schatten die er zijn gevonden bij de archeologische vondsten die bij de bouw van de Noord-Zuidlijn zijn gedaan. Zo blijkt dat de hopen afval van honderden jaren geleden, nu een mooi kijkje geeft in het leven van mensen.

Dossier: Verborgen verhalen

Geschiedenis van Water

Emma van Veenen en Sander Westerveld spreken deze zondag met promovendus Marianne Groep en hoogleraar Waterstaatsgeschiedenis Petra van Dam over de geschiedenis van water. Marianne Groep vertelt ons meer over de wateroorlog tussen Amsterdam, Haarlem en Leiden en wat voor rol pamfletten in de watergeschiedenis gespeeld hebben. Petra van Dam leert ons meer over waterstaatsgeschiedenis; over het ontstaan van het NAP, amfibische cultuur en veel meer. Uiteraard heeft Bas Belleman weer een prachtige column, ditmaal over een gedicht van Marsman.

Dossier: Water

Luisterexperimenten, in het lab & in de zaal – Kunst I

‘Zou je liever nu of in de negentiende eeuw naar een concert gaan?’. Sander opent de uitzending vandaag meteen met een dilemma voor historicus Thomas Delpeut, promovendus aan de Radboud Universiteit Nijmegen, die onderzoek doet naar de concertgebruiken in de negentiende eeuw. Er was toen veel anders dan wanneer je nu naar het Concertgebouw gaat, er werd zelfs door het concert heen gepraat.
Verder spraken Sander en gastredacteur Thomas Batelaan met Julia Kursell, hoogleraar musicologie aan de Universiteit van Amsterdam. Zij doet onderzoek naar de geschiedenis van muziekexperimenten, en vertelt onder andere waarom het zo moeilijk is om een blokfluit zuiver te spelen.
Machiel Keestra vult de uitzending aan met een prachtige column over muziekperceptie.

Dossier: Kunst

Heksenjacht als virus en supranormale prikkels in de kunst

Sander Westerveld en Marie Beth van Egmond spreken met Arnold Hoogerwerf over supranormale prikkels en hoe deze toegepast kunnen worden op kunst en culturele uitingen. Steije Hofhuis, historicus én Swammerdammer van het eerste uur, spreekt over heksenvervolging in de vroeg moderne periode en hoe een cultureel darwiniaanse theorie de heksenjacht kan verklaren. Onze vaste columnist, Bart van Heerikhuizen, heeft het deze week over de WODC affaire en onafhankelijkheid in de wetenschap.

Dossier: Evolutie

Migratie, ongelijkheid en onzichtbaarheid – Nieuwkomers

Deze zondag spraken Nathalie Janssen en Marie Beth van Egmond met filosofe Yolande Jansen (UvA) over grenzen, migratie, en de invloed van de Holocaust als ons gedeeld cultureel geheugen. Ook werd er gesproken over de invloed van terminologie op de mensen waar het over gaat, de mensen die de termen bedenken en bezigen en op ieders denken. Verder las Heidi Dorudi een column voor en er werd voor het eerst in tijden muziek gedraaid.

Dossier: Nieuwkomers

Emergentie: de gemene deler van zwaartekracht & sociale netwerken.

Wat verbindt een socioloog en een theoretisch natuurkundige? Emergentie! Oftewel, ‘het totaal is meer dan de som der delen’.
Op de UvA wordt hard gewerkt om de algemene relativiteitstheorie van Einstein te vervangen door een nog completere theorie waardoor o.a. de zoektocht naar donkere materie gestaakt kan worden. Aan tafel deze zondag natuurkundige Manus Visser, PhD-student bij professor Erik Verlinde, die de revolutionaire theorie van emergente zwaartekracht vorig jaar ter wereld bracht. Sander en Nathalie spraken met hem over wat deze theorie betekent en ook over hoe het is om onderdeel te zijn van de hype die hieromheen is ontstaan.
Ook aan tafel netwerksocioloog Jeroen Bruggeman, over emergentie in sociale netwerken en over de nieuwe koers die sociologie volgens hem zou moeten varen.
Onze columnist Machiel Keestra voerde een pleidooi voor diversiteit vanuit de emergente voordelen van een divers netwerk, nadat de ‘Gewone Nederlander’ deze week weer het nieuws beheerste.

Dossier: Specials

Een leven lang leren – Onderwijs

Heb je het idee dat jouw school je identiteit heeft beïnvloed? Weet je nog het verschil tussen het parlement en de regering? Over deze vragen en nog veel meer hebben Mirjam van Zuidam en Aafke Kok deze zondagochtend. Monique Volman, hoogleraar onderwijskunde en specialist ontwikkelingsgericht onderwijs, vertelt over identiteitsontwikkeling bij kinderen. Clara van Boxtel is hoogleraar vakdidactiek en directeur van het Landelijk Expertisecentrum Mens- en Maatschappijvakken legt uit waarom het onderwijs gezien kan worden als een zaklamp.

Dossier: Onderwijs

Mini-breintjes en chimpansees: de evolutie van het brein – Evolutie I

De eerste uitzending van het nieuwe seizoen gaat over de evolutie van het brein. Aan tafel zitten twee wetenschappers die zich op zeer verschillende manier bezighielden met de vraag hoe het komt dat wij zo’n groot brein hebben. Karline Janmaat heeft veel veldwerk gedaan in de jungle, onder andere in Ivoorkust en Congo. Gewapend met een voice-recorder volgde zij wekenlang chimpansees en andere apensoorten. Zij vond onder andere dat de chimpansees vroeg opstaan om vijgen te zoeken, wat iets zegt over hun vermogen tot plannen. En dit vertelt ons weer iets over wanneer deze vaardigheid ontstaan is in de evolutie van ons brein.
Frank Jacobs onderzoekt het brein in het laboratorium. Het genoom van mensen en primaten is bijna hetzelfde, het verschil in breingrootte lijkt te ontstaan door het verschil in ‘gen-expressie’, dus of bepaalde schakelaartjes in het genoom uit of aan staan. Om dit te onderzoeken kweekt Jacobs in zijn laboratorium mini-breintjes, ter grootte van een speldenknop, van zowel mensen als primaten, om het genoom (het bouwplan) te kunnen vergelijken met de uitvoering.
Verder een mooie column van Bart van Heerikhuizen over de evolutietheorie in de sociologie, en een gastbijdrage van de Science Sisters (Nina & Jessie van Hattum).
Gasten: Frank Jacobs & Karline Janmaat
Presentatie: Sander & Marie Beth
Columnist: Bart van Heerikhuizen

Dossier: Evolutie

‘Alles is natuur’ – de verhouding tussen mens en natuur

Hoe staat de mens in verhouding tot de natuur? Een eeuwenoude vraag, uitgebreid besproken aan tafel bij Radio Swammerdam. Onze nieuwe redacteur Sander Westerveld en Misha Melita spraken met Erik de Jong, bijzonder hoogleraar bij Artis, die de relatie tussen cultuur en natuur onderzoekt. Waarom ligt Artis eigenlijk midden in de stad? En waarom houden mensen van natuur? Erik de Jong vertelt over het filosofische concept ‘Biophilia’, de liefde voor de natuur.
Een ander natuurgebied(je) midden in de stad is het nieuwe Anna’s Tuin en Ruigte, dat aangelegd is bij het Science Park in de Watergraafsmeer. Initiatiefneemster én PhD-student paleo-ecologie Milan Teunissen van Manen vertelt over wat deze plek voor haar en andere stadsbewoners betekent.
Ook ging Sander als reporter op bezoek bij Abel Jansma, die bij Anna’s Tuin en Ruigte bijen houdt.
Verder nog een column van onze nieuwe columniste Khadija al Mourabit, over praten met bomen. Hierin haalde zij Spinoza aan, die ook de conclusie van dit interessante gesprek inluidde: Alles is natuur en natuur is alles.

Presentatie: Misha Melita & Sander Westerveld
Gasten: Erik de Jong & Milan Teunissen van Manen
Columniste: Khadija al Mourabit
Techniek: Marie Beth van Egmond

Dossier: Los

Amsterdam IX: 50 jaar Bijlmer

De Bijlmer bestaat dit jaar 50 jaar. Het heeft door de jaren heen niet zo’n beste reputatie gekregen. Dat terwijl de bouwmeester van dit project grote idealen nastreefden. Deze ochtend praatten wij over deze man, Siegfried Nassuth, zijn idealen en wat ervan geworden is. Onze gast Daan Dekker schreef een boek over hem, de Betonnen Droom.
In de jaren negentig vond er ook een grootste vernieuwing van de Bijlmer plaats. Deze vernieuwing werd geleid door Joop de Haan, ook bij ons aan tafel. Werden de idealen van Nassuth weer nagestreefd in de jaren negentig of werd er voor een heel andere aanpak gekozen?
U hoort het allemaal in deze mooie uitzending, waar ook nog een reportage over het Bijlmermuseum én een column over tegeltjeswijsheden van Bart van Heerikhuizen in zit!
Met presentatie van Henk en Mirjam.

Dossier: Amsterdam

Niets is wat het lijkt? De wetenschap achter complotdenken

Wie kun je nog geloven? In een wereld waarin wordt gelekt en gehackt, waarin de alternatieve feiten je om de oren vliegen en nepnieuws in de omloop is, is het soms lastig wie we nog kunnen geloven. In deze aflevering van Radio Swammerdam spreken we over complotdenken met Jan-Willem van Prooijen -gedragspsycholoog verbonden aan de VU, en journalist Maarten Reijnders. De één gelooft wat meer; de ander wat minder. Maar waar ligt de grens tussen kritisch zijn en een complotdenker? Of schuilt er ook waarheid achter een complotdenker?

Ook windt columnist Bas Belleman zich op over de complottheorieën die zich keren tegen zijn held Shakespeare.

Dossier: Grensgevallen

Licht in donkere tijden

Licht heeft een dubbelrol in ons leven. Wij kunnen niet zonder, maar soms kan licht ook onze vijand zijn. Deze zondag bij Radio Swammerdam sprak Elmer Rikhof samen met Henk Ruigrok van der Werven met onze columniste Gemma Venhuizen (fysisch geograaf & freelance wetenschapsjournalist) over haar nieuwe boek Licht. Zij gingen hierbij vooral in op de relatie tussen licht en voedsel. Ook was te gast Arjen Amelink (senior-onderzoeker bij afdeling Optica van TNO in Delft) Hij doet onderzoek naar hoe we kanker in de toekomst kunnen opsporen met behulp van spectroscopie. Zij spraken over de goede vooruitzichten en de obstakels van dit onderzoek.
Tim Wagemakers verzorgde de column, over de donkere tijden waarin wij leven.

Dossier: Los

Tijd III – Kunnen we ooit door de tijd reizen?

Allemaal hebben wij een aangeboren besef van tijd en ruimte. Tijd in het verleden, tijd in het heden en tijd in de toekomst. Soms lijkt de tijd heel snel te gaan en soms lijken seconden uren te duren. Maar wat is tijd eigenlijk? Gaat tijd altijd even snel? Waarom gaat tijd altijd vooruit? En zouden we ooit kunnen reizen door de tijd?

In deze aflevering van Radio Swammerdam buigen nobelprijswinnaar Gerard ‘t Hooft en Stefan Vandoren zich over die vraag. Zij schreven het boek ‘Tijd in machten van tien’ en bespraken het begrip tijd vanuit een theoretisch natuurkundig perspectief. De vraag die centraal stond was: wat is tijd? En kunnen we ooit door de tijd reizen? Marie Beth en Elmer Rikhof onderwierpen de wetenschappers aan een vragenvuur.
 
In zijn column verwoordt Sicco De Knecht ScienceGuide waarom tijdreizen ook soms ‘klote’ is, en hoe films tijdreizigers neerzetten.
 

Dossier: Tijd

Fundamenten Van De Realiteit V: De Oorsprong Van Betekenis

Bestaat er zoiets als een ultiem fundamenteel beginsel van alles wat er is? En zo ja, waar ligt dan precies het onderscheid tussen betekenisloos en betekenisvol? Maakte een creator dat onderscheid? Of zit er alleen maar een schijnbaar verschil tussen en is het een kwestie van complexiteit opschalen? In deze aflevering van Radio Swammerdam praten we met Pieter Adriaans (kunstenaar & hoogleraar Kunstmatige Intelligentie) en Emanuel Rutten (wiskundige, filosoof én gelovige) over een universeel beginsel van alles wat er is – het laatste deel van de reeks ‘fundamenten van de realiteit’. Presentatie door Maureen Voestermans en Luuc Brans.

Dossier: Fundamenten van de Realiteit